برخلاف بسیاری از بیماریها که به تدریج در بدن انسان شکل میگیرند، کجی گردن یا تورتیکولی به راحتی از بیرون قابل تشخیص است. شما میتواند زمانی که به سر کودک خود نگاه میکنید کجی آن به یک سمت را تشخیص دهید.
به طور عمومی، تورتیکولی به عنوان یک بیماری مادرزادی (از بدو تولد) یا یک بیماری اکتسابی تلقی میشود. شایعترین نوع این عارضه، تورتیکولی عضلانی مادرزادی است. با این که کودکان از زمان تولد به این عارضه مبتلا هستند، والدین ممکن است تا چند هفتگی نوزاد که او کنترل بیشتری بر حرکات سر خود پیدا میکند متوجه وجود این مشکل نشوند.
- تورتیکولی عضلانی مادرزادی به میزان زیادی با فیزیوتراپی درمان میشود به خصوص زمانی که این اقدامات در مراحل اولیه انجام شود. در برخی موارد، این عارضه با پلاژیوسفالی همراه است. پلاژیوسفالی یک بیماری قابل درمان شایع است که در آن شکل سر و صورت نامتقارن میشود. این اتفاق به این دلیل میافتد که عوامل جاذبه به طور نابرابر بر سر اثر گذاشته و باعث کجی گردن شده و باعث میشود که سر یا صورت به یک سمت کج شود.
- تورتیکولی اکتسابی معمولاً در 4 تا 6 ماهگی دوران نوزادی یا پس از آن اتفاق میافتد. این عارضه ممکن است به سرعت یا به تدریج ایجاد شود. در مقایسه با تورتیکولی مادرزادی، در کجی اکتسابی گردن علائم عدم تقارن در صورت دیده نمیشوند. تورتیکولی اکتسابی ممکن است خوشخیم باشد و یا نشانه وجود بیماریهای خطرناک و جدی باشد. از آنجا که علل ابتلا به این عارضه بسیار متفاوت است، سرعت عمل در درمان از اهمیت زیادی برخوردار است تا کودک به موقع مورد مراقبت و درمان قرار گیرد.
تورتیکولی کودکان با بیماری تورتیکولی اسپاسمی که در بزرگسالان دیده میشود متفاوت است.
انواع تورتیکولی کدامند؟
تورتیکولی انواع مختلفی دارد که در هر کدام عضلات یا مجموعه عضلات مختلفی درگیر میشوند. در تورتیکولی جانبی، سر به یک سمت کج میشود. انواع دیگر این عارضه باعث میشوند که سر به سمت جلو یا عقب نیز کج شود. شایعترین نوع این عارضه این است که سر چرخیده و کج میشود و در آن عضلات استرنوکلئیدوماستوئید درگیر میشوند. این عضله از برآمدگی استخوانی جمجمه پشت گوش شروع شده و تا انتهای استخوان کلار ادامه مییابد. زمانی که این عضله دچار اسپاسم میشود، سر به یک سمت کج شده و چانه نیز رو به بالا به طرف مخالف میرود.
علت کج شدن گردن در کودکان و بزرگسالان چیست؟
از آنجا که تورتیکولی انواع مختلفی دارد، شناخت ریشه آن میتواند به مراقبت و درمان مناسب و سریع این عارضه کمک کند.
تورتیکولی عضلانی مادرزادی
برای بیماران مبتلا به تورتیکولی مادرزادی گردن، شایعترین نوع آن در کودکان این است که عضلات استرنوکلئیدوماستوئید کوتاه و منقبض میشود. عضلات استرنوکلئیدوماستوئید از کنار گوش و گردن عبور کرده و نحوه حرکات سر به طرفین و بالا و پایین را کنترل میکند.
ماهیچه استرنوکلئیدوماستوئید به دلایل مختلفی منقبض شده و باعث کجی سر به یک سمت میشود. برخی از این دلایل عبارتند از:
- نحوه قرار گرفتن جنین در رحم مادر قبل از تولد
- غیرطبیعی بودن حالت ماهیچه استرنوکلئیدوماستوئید
- آسیبدیدگی عضلات در هنگام تولد
در موارد نادر، تورتیکولی عضلانی مادرزادی ممکن است به دلیل وجود علل زمینهای دیگر ایجاد شود که برخی از آنها عبارتند از:
- ناهنجاریهای استخوانی مادرزادی در ستون فقرات گردنی با جابجایی جزئی (چرخش غیرعادی) مهره C1 روی مهره C2 در ستون فقرات گردنی (قسمتی از ستون فقرات که در ناحیه گردن قرار دارد)
- ناهنجاریهای مادرزادی استخوانی قسمت فوقانی ستون فقرات گردنی که در اغلب اوقات به ناهنجاریهای اسکلتی مادرزادی زیر همراه است:
- گردن کوتاه
- اندام کوتاه (دستها و پاها)
- کوتاهی غیرعادی قد
- عبور شبکههای پوستی مادرزادی در کنار گردن
- سندرم کلیپل – فیل که یک نقص نادر مادرزادی بوده و باعث جوش خوردگی مهرههای گردن به همدیگر میشود.
- اکوندروپلازی، اختلال رشد استخوان
- دیسپلازی اپی فیزل چندگانه، یک بیماری است که بر رشد استخوان و غضروف در استخوانهای بزرگ دست و پا تأثیر میگذارد.
- سندرم مورکیو، یک اختلال مادرزادی متابولیکی که از تجزیه مولکولهای قند در بدن جلوگیری میکند
تورتیکولی اکتسابی
برای بیماران مبتلا به تورتیکولی اکتسابی، علل بسیار متنوع بوده و شدت آن از خوشخیم تا بسیار جدی و خطرناک میباشد. برخی دلایل ابتلا به تورتیکولی اکتسابی عبارتند از:
- عفونت جزئی (معمولاً ویروسی)
- رفلاکس معده
- عفونتهای تنفسی و بافت نرم گردن
- ناهنجاری در ستون فقرات گردنی (مانند جابجایی جزئی آتلانتواکسیال)
- اختلالات دید (که به آن تورتیکولی بصری گفته میشود)
- واکنشهای غیرعادی به برخی داروها (که به آن واکنش دیستونیک گفته میشود)
- اسپاسمئوس ناتان (یک بیماری خوشخیم است که باعث تکان خوردن سر و حرکات غیرقابل کنترل چشمی میشود)
- سندرم ساندیفر (یک بیماری نادر است که باعث ریفلاکس معده و اسپاسم در گردن میشود)
دلایل دیگر
مهمترین دلیل ابتلا به تورتیکولی اکتسابی، آسیبدیدگی گردن است که موجب کشیدگی عضلانی یا رگ به رگ شدن عضلات نگهدارنده سر و کنترلکننده وضعیت گردن میشود. برخی علل شایع بروز آسیبدیدگیهای حاد یا مزمن در سر عبارتند از:
- تصادفات رانندگی که باعث حرکت ناگهانی و شدید سر به سمت عقب یا جلو میشوند.
- خوابیدن در حالی که وضعیت سر و گردن در حالتی نامناسب قرار داشته باشد، به خصوص زمانی که بیش از حد خسته بوده و در خواب عمیق سر خود را زیاد جابجا نمیکنید
- استرسهای مداوم فیزیکی و روانی که باعث انقباض عضلات گردن میشود
- نگاه کردن طولانی مدت به سمت بالا در حالی که کلاههای سنگین بر سر دارید
- وضعیت پرفشار گردن در زمان ایستادن، نشستن، کار کردن، نگاه کردن به بالا یا صحبت کردن با تلفن در حالی که گوشی تلفن را با سر و شانههای خود نگه میدارید
- قرار گرفتن در معرض هوای سرد در هنگامی که کنار یک پنجره باز یا داخل اتومبیل نشستهاید
نشانههای دیستونی گردن چیست؟
برخی از علائم تورتیکولی در نوزادان و بزرگسالان عبارتاند از:
تورتیکولی عضلانی مادرزادی
- دامنه حرکتی سر و گردن کودک محدود میشود
- سر به یک سمت خم شده و چانه به سمت دیگر کج میشود.
- یک برآمدگی کوچک (یا شبه تومور) در عضله استرنوکلئیدوماستوئید ایجاد میشود
- عدم تقارن سر و صورت که نشاندهنده پلاژیوسفالی است ممکن است دیده شود
- مشکلات عضلانی اسکلتی مانند دیسپلازی لگن نیز در برخی موارد ممکن است ایجاد شود.
تورتیکولی اکتسابی
- دامنه حرکتی سر و گردن محدود میشود.
- سر به یک سمت و چانه به سمت دیگر کج میشود
- در صورت ابتلا به بیماری تورتیکولی پراگزیسمال، ممکن است این بیماری مقطعی بوده یا حمله کرده و باعث کجی گردن شود. غالباً این حمله با علائم دیگری مانند استفراغ، تحریک پذیری و غش همراه است
- علائم دیگر متفاوت بوده که به علت ابتلا به کجی گردن بستگی دارد.
انحراف گردن چه عوارضی به همراه دارد؟
برخی عوارض ابتلا به این عارضه در کودکان عبارت است از:
- سندرم سر تخت
- بدشکلی صورت به دلیل بیحرکت بودن عضله استرنوماستوئید
- برخی عوارض جانبی ابتلا به این عارضه در بزرگسالان عبارت است از:
- تورم عضلانی به دلیل تنشهای انقباضی
- علائم سیستم عصبی به دلیل فشار آمدن به ریشههای عصب
چگونگی تشخیص ابتلا به تورتیکولی
پزشکان سوابق کامل پزشکی را بررسی کرده و معاینه جامع بالینی انجام میدهند. زمانی که شخص فکر میکند کجی گردن او به دلیل ناهنجاریهای زمینههای اسکلتی است، تصویربرداری به وسیله اشعه ایکس یا تصویربرداری رزونانس مغناطیسی (ام آر آی) برای تأیید تشخیص انجام میشود.
سوابق پزشکی
پزشک با پرسیدن مجموعه سؤالاتی در مورد بیمار نوع تورتیکولی را در شما یا کودک شما تعیین میکند. برخی از این سؤالات عبارتند از:
- شما چند سال دارید؟
- چه موقع تورتیکولی ایجاد شد؟
- آیا کجی گردن شما به طور ناگهانی ایجاد شده است یا به صورت تدریجی؟
- آیا از ناحیه سر یا گردن دچار آسیبدیدگی شدهاید؟
- آیا تب داشتهاید؟
- آیا بیمار به عفونتی مبتلا بوده است؟
- آیا سابقه انجام عملهای جراحی در ناحیه سر و گردن را داشتهاید؟
معاینات فیزیکی
پزشک معاینات جامع فیزیکی و نورولوژیک را انجام میدهد تا نوع کجی گردن شما را تشخیص دهد. این معاینات شامل اقدامات زیر میشود:
- بررسی دامنه حرکتی در سر و گردن
- لمس کردن عضله استرنوکلئیدوماستوئید در گردن برای مشاهده وجود برآمدگی یا “شبه تومور” که تقریباً در یک سوم افراد مبتلا به تورتیکولی عضلانی مادرزادی وجود دارد.
- بررسی وجود یا عدم وجود نامتقارنی یا نابرابری صورت و سر جهت تشخیص پلاژیوسفالی (بررسی این مورد به دلیل این که ممکن است سر و صورت کودک در اثر جاذبه بر گردن کج نابرابر رشد کند از اهمیت زیادی برخوردار است)
- بررسی لگن و چگونگی چرخش آن (این معاینه به این دلیل انجام میشود که احتمال این که کودکان مبتلا به تورتیکولی عضلانی مادرزادی به دیسپلازی لگن نیز مبتلا شوند کمی بیشتر از سایرین است)
- همچنین ممکن است پزشک از شما بخواهد که آزمایشهای تصویری بیشتری مانند اولتراسوند را برای بررسی برخی ناهنجاریها در ستون فقرات که ممکن است نشانههای ابتلا به بیماریهای خطرناک نادر باشند را انجام دهید.
تورتیکولی (کج گردنی) چگونه درمان میشود؟
هدف از درمان کجی ناگهانی گردن (تورتیکولی حاد) کاهش درد و کمک به کاهش گرفتگی عضلات است. برخی اقدامات درمانی برای تورتیکولی بر اساس عوامل زیر توسط پزشک تعیین میگردند:
- سن، سلامت عمومی و سوابق پزشکی
- میزان گستردگی بیماری
- میزان تحمل بیمار نسبت به مصرف برخی داروها، آنجا برخی فرایندها و درمانها
- انتظارات در مورد بیماری
- نظر و اولویتهای بیمار
دارو درمانی
اگر پزشک قادر به درمان بیماریهای زمینهای که باعث ابتلا به تورتیکولی شدهاند نباشد، برخی داروها را برای کمک به کاهش اسپاسمهای عضلانی و حرکات غیرارادی تجویز میکند. این داروها به کنترل درد ناشی از اسپاسم ها کمک میکنند. داروهای آنتی کولینرژیک که برخی پالسهای عصبی را مسدود میکنند و بنزودیازپین که آرامشبخش است مورد استفاده قرار میگیرند. شل کنندههای عضلانی نیز ممکن است تجویز شوند.
تزریق بوتاکس در گردن
پزشک ممکن است سم بوتالینیوم را در عضلات شما تزریق کند تا پس از فلج شدن، آن عضله شل شده و اسپاسم آن کاهش یابد. سم بوتالینیوم یک سم قوی است که از باکتریومی به نام کلوستریدیوم بوتالینیوم ساخته میشود. این سم با ایجاد اختلال در پیامهایی که عصبها به عضله برای انقباض میدهند باعث تضعیف یا فلج شدن عضله میشود. سم بوتالینیوم مورد استفاده در کلینیک، تصفیه شده است تا باکتری یا ماده دیگری در آن وجود نداشته باشد. محل عضلات و دوز تزریق در هر عضله برای هر فرد متفاوت است. این که پزشک با مشاهده وضعیت سر و لمس عضلات به درستی تشخیص دهد که کدام عضله باید مورد تزریق قرار گیرد از اهمیت زیادی برخوردار است. بیشتر پزشکان از طریق هدایت EMG محل دقیق عضلات عمقی را مشخص میکنند.
تأثیر فیزیوتراپی
فیزیوتراپی یکی از راههای درمان و توانبخشی تورتیکولی کودکان و بزرگسالان است.
پزشک از ترکیب ماساژ ملایم سر، تراکشن و کشش غیرفعال برای شل کردن بافتهای گردن استفاده میکند. در غالب اوقات عضله مبتلا در کجی گردن ماهیچه استرنوکلئیدماستوئید است. این عضله در انتهای میانی گردن یا استخوان کلار قرار گرفته و به استخوان گرد برجسته پشت گوش متصل شده است. ماهیچه استرنوکلئیدماستوئید باعث چرخش و حرکت سر به سمت طرفین میشود. اقدامات درمانی بر کشش و حرکت دادن عضله استرنوکلئیدوماستوئید تمرکز دارد. در نوزادان مبتلا به تورتیکولی مادرزادی، فیزیوتراپی سخت برای کشش عضلات آسیب دیده باید در چند ماه پس از تولد آغاز شود. شروع سریع اقدامات درمانی از اهمیت بسیار زیادی برخوردار است زیرا در صورت شروع دیر هنگام درمان یا ناموفق بودن اقدامات ممکن است برای اصلاح این وضعیت نیاز به انجام عمل جراحی روی عضلات گردن کودک باشد.
درمان دستی
برخی روشهای کایروپرکتیک مانند دستکاری و حرکت دادن گردن ممکن است باعث کاهش سریع یا بلند مدت دردهای حاد گردن به دلیل کج شدن آن میشوند.
بیوفیدبک
بیوفیدبک نوعی فیزیوتراپی است که بر اساس بازخورد از ادراکات حسی عمل میکند. برای مثال، در موارد ابتلا به درد مزمن یا تورتیکولی با استفاده از روشی به نام بیوفیدبک EMG میتوان علائم را کاهش داد. در بیوفیدبک الکترودهای ثابتی روی عضلات گردن قرار داده میشوند و فعالیتهای عضلانی بیمار روی یک مانیتور نمایش داده میشود. تکرار این تمرینها با منقبض کردن و شل کردن عضلات باعث ارتقا کنترل سر از طریق فرایندهای آموزش حرکتی میشود؛ اما این روش، بازخوردی در مورد موقعیت واقعی سر در فضا نمیدهد. مطالعات متعدد نشانمید هد که علاوه بر جابجایی دیستونیک، افراد مبتلا به تورتیکولی قادر به تخمین وضعیت سر خود در هنگام چرخاندن و خم کردن آن نیستند؛ زیرا این اطلاعات این بازخورد از عصبهای ماهیچه گردن به سمت مغز به درستی و مانند افراد سالم منتقل نمیشود.
به همین دلیل آموزش بیوفیدبک بصری شکل گرفته است که بدان معنا است که بیمار میتواند جابجایی سر خود را از طریق بازخورد چشمانش بفهمد. سپس ممکن است هماهنگی بین سر و چشمها از طریق انجام تمرینات منظم و یادگیری روشهای جدید برای کنترل بهتر سر افزایش یابد.
ورزش درمانی
تورتیکولی اسپاسمی یک بیماری است که عضلات گردن دران دچار اسپاسم میشوند و باعث کج شدن یا چرخش گردن به یک سمت میشوند. این یک اختلال نادر است که ممکن است در هر سنی به دلیل آسیبدیدگی، سکته مغزی، تومورها، قرار گرفتن در معرض سموم یا استفاده از مواد مخدر ایجاد شود. از آنجا که بخشی از مشکل، اسپاسم عضلانی است، قبل از شروع ورزشهای تقویتی برای گردن که ممکن است اسپاسم را افزایش دهند با پزشک صحبت کنید.
برخی از ورزشهای مفید برای درمان کج گردنی عبارتاند از:
تمرینات تقویتی
عضلات قوی میتوانند درد ناشی از تورتیکولی اسپاسمی را کاهش دهند. یوگا و پیلاتس به تقویت و بلند شدن عضلات کمک کرده و باعث کاهش تنش در گردن میشوند. اگر تورتیکولی به دلیل آسیبدیدگی یا عدم تعادل ایجاد شده باشد، تقویت عضلات گردن یا شانه که ضعیف شدهاند در اولویت قرار دارد. انجام فلکشن و اکستنشن گردن با کمک دستها برای افزایش مقاومت یک حرکت تقویتی ساده است که نیاز به استفاده از دامنه حرکتی ندارد. شراگ شانه با وزنه نیز به بهبود قسمت فوقانی کمر و تقویت شانه برای ثابت نگه داشتن گردن کمک میکند.
برنامههای تمرینی
برای نگهداشتن ستون فقرات در وضعیت مناسب و کاهش اسپاسمهای ناشی از ضعف باید همه قسمتهای بدن تقویت شوند. شنا کردن، یوگا، پیادهروی و تای چی ورزشهای خوبی هستند که به گردن فشار وارد نمیکنند و احتمالاً درد آن را کاهش میدهند. پزشکان انجام تمرینات ورزشی را در ابتدای روز قبل از شروع استرسهای روزانه و خستگی عضلات گردن توصیه میکنند علاوه بر تقویت گردن، انجام تمرینات کلی برای بدن مانند پرس سینه، پرس پا برای تقویت بدن و حفظ ستون فقرات در موقعیت درست خود توصیه میشود.
کشش
کجی گردن در کودکان سریعتر از بزرگسالان اصلاح میشود. حرکات کششی غیر فعال که توسط پزشک یا والدین انجام میشود به کشش عضلات گردن و شانه کمک کرده و باعث کاهش اسپاسم میشود. با یک دست شانه چپ را گرفته و به آرامی به سمت پایین ببرید و همزمان سر کودک را به سمت راست بچرخانید. یک تمرین کششی دیگر این است که شانه راست کودک را نگه داشته و سعی کنید که گوش چپش را با شانه چپ با کمک یک کشش ملایم لمس کند. این حرکات توسط بزرگسالان انجام شده و باید به طور متناوب برای هر طرف تا کشش کامل و حرکت کردن سر کودک ادامه یابد.
عمل جراحی
از آنجا که این عارضه به خودی خود بهبود مییابد، انجام عملهای جراحی فقط در موارد بسیار معدودی نیاز میشود. در عمل جراحی عصبهای محرک عضلات آسیب دیده گردن برداشته میشوند. این اقدامات درمانی در برخی موارد موفقیتآمیز هستند اما فقط در صورتی باید انجام شوند که روشهای دیگر درمانی باعث کاهش کجی گردن نشده باشند. عامل مهم در درمان این عارضه تشخیص درست و رد احتمال ابتلا به بیماریهای جدی و خطرناک است. هر اسپاسم طولانی مدت عضلانی باید توسط پزشک ارزیابی شده تا از عدم وجود مشکلات بزرگتر اطمینان حاصل شود.
